HERFST IN HET KASTANJEBOS IN HERENT

Herent – welkom in het Kastanjebos

Het Kastanjebos van Natuurpunt ligt tussen (een beetje boven) Herent en Veltem-Beisem en om het te verkennen kun je je fiets of auto kwijt op de kleine ingangsparking aan de Lipselaan die er dwars doorheen loopt. Het is een heel mooi niet zo heel groot bos (iets minder dan 50 hectares) en je trekt best watervast schoeisel aan want nat en vochtig is het hier altijd, zeker in de herfst en winter. In het bos ontspringt de Lipsebeek die langs de noordkant richting Tildonk meandert. Vroeger moet het hier nog veel natter geweest zijn maar sinds hier in 1968 een drinkwaterwinning gevestigd werd is de waterspiegel met meer dan een meter gezakt en dat betekende het einde van het kalkrijke kwelwater.

De naam is een mysterie want er zijn veel soorten bomen maar nauwelijks kastanjes. Op de Villaretkaart van 1745 heet het ‘Bois de L’Enfer’. Op de Ferrariskaart van 1778 wordt naast Castanienbosch ook gesproken over ‘Speckbosch’ en het is hier en daar inderdaad spekglad. In die tijd was het bos wel een flink stuk groter.

Het Kastanjebos valt onder de Europese topnatuurregelgeving Natura 2000 en dat is zeker terecht sinds Natuurpunt het beheer in handen heeft. Aan de drainagegrachten kan je zien dat in het verleden hier veel pogingen zijn gedaan om aan economisch bosbeheer te doen en nog voor de laatste keer na de Tweede Wereldoorlog door de aanplant van goedkope en snelgroeiende Canada-populieren. Er staan er nog wel veel maar ze zijn kennelijk op hun einde want de omgevallen exemplaren liggen overal in het rond.

Herent – Kastanjebos

De exploitatie is vervangen door natuur ‘nulbeheer’ en overal ligt en staat stervend en dood hout in het rond bedekt met mossen en zwammen. Daartussen groeien nieuwe bomen van allerlei soorten en die worden ook al flink groot. Blijkbaar hebben de beheerders er voor gekozen om de populieren niet weg te halen maar ze aan de natuur terug te geven terwijl het nieuwe bos zich spontaan ontplooit. Ik hou heel erg van deze manier om de fouten van historisch bosbeheer te herstellen en ik denk dat het ook heel goed is voor de biodiversiteit, ook al omdat het zorgt voor stabiliteit in de natuurontwikkeling.

Rond het bos liggen mooi gemaaide hooilanden, grotendeels maar  niet allemaal in handen van Natuurpunt. In het bos wandel je op je gemak hoewel er erg weinig paden zijn. Daarbuiten vind ik de mogelijkheden beperkt omdat de bewoonde wereld (huizen, wegen) zich ferm opdringt hoewel er toch minder nieuwbouw gezet is dan ik enkele jaren geleden verwachtte vanwege de verkavelingsborden in de omgeving. Ik denk wel dat je naar het westen zowat autoloos naar de buren in de Groene Vallei kan stappen in het Silsombos maar naar de Molenbeekvallei zie ik onvoldoende voetwegen. Aan de oostkant stuit je onverbiddellijk op de Mechelsesteenweg.

Herent – Kastanjebos – fietspad tussen Veltem en Buken

Je kan wel heel mooi langs smalle en groen omrande trage wegen tot aan de steenweg, daar over steken dan bijvoorbeeld naar bioboerderij De Wakkere Akker of naar Bertembos.

Wie van stilte houdt moet wel voorbereid zijn op de zeer laag overkomende vliegtuigen die naar het nabije Zaventem afdalen.

De weg om als natuurorganisatie zoals Natuurpunt een waardenvol natuurgebied te kunnen beschermen met behulp van het ‘statuut van erkend natuurreservaat’ loopt niet over rozen. Het juiste jaartal vind ik niet direct maar in de jaren 90 (ik vermoed in 1995) krijgt het bos voor de eerste keer een officiële erkenning als natuurreservaat (het statuut van erkend natuurreservaat nr. E-109 “ Kastanjebos “). Heel veel moet de lezer zich daar niet bij voorstellen want in die tijd gaat het slechts om een oppervlakte van iets minder dan 3,5 ha.

Op 30 januari 2002 komt er een eerste uitbreiding waardoor de omvang van het reservaat ongeveer 29 ha wordt. In het ministerieel besluit lees ik dat die erkenning loopt tot 8 november 2023.

Herent – Kastanjebos – wollige bundelzwam

Op 19 november 2013 keurt Vlaams minister van Leefmilieu, Natuur en Cultuur Joke Schauvliege opnieuw een uitbreidingsbesluit goed door aan het reservaat ‘een biologisch waardevol gebied van 20 hectare dat in eigendom en beheer is van de vzw Natuurpunt’ toe te voegen. In het advies van de Minaraad van 2010 lees ik dat de “uitbreiding van het reservaatproject … belangrijk en gerechtvaardigd .. (is) ..door de aanwezigheid van Europees beschermde habitats, de biologisch waardevolle vegetaties en de goede kansen op verdere natuurontwikkeling. Het algemene streefbeeld dat met dit project beoogd wordt, lijkt congruent te zijn met de feitelijke toestand en de natuurpotenties”. Op die potentiële natuurontwikkeling en op het bijbehorende beheer kom ik nog terug (maar jammer genoeg heb ik het beheerplan niet want dat lijkt niet openbaar te zijn). Of er op dit ogenblik nieuwe aanvragen voor uitbreiding van  het reservaat in behandeling zijn heb ik niet kunnen vinden.

Om erkend te worden als natuurreservaat moet er naast geduld, doorzettingsvermogen en veel administratie wel voldaan worden aan alle mogelijke technische  voorwaarden en is er een uitgebreid beheerplan nodig.

Herent – Kastanjebos – knotwilgen in de herfstzon

Voordelen van die erkenning zijn het recht op subsidies voor natuurbevorderende activiteiten maar – zeer belangrijk – ook het recht op voorkoop als er in de omgeving percelen worden aangeboden. Zo te zien zijn er nog wel gronden in de onmiddellijke omgeving die daarvoor in aanmerking zouden kunnen komen. Naast opdringende bebouwing worden de natuurwaarden in het bos sinds 1969 vooral bedreigd door verdroging vanwege de grondwaterwinning in functie van de drinkwatervoorziening, zie hieronder.

Op oude kaarten zie je dat het Kastanjebos in Herent van nature een moerasbos is. Op de Villaretkaart van 1745 heet het ‘Bois de L’Enfer’ en dat duidt er op dat het gevaarlijk was om er in te gaan. Op de NGI-kaart van 1969 zijn grote delen ervan als moeras ingekleurd. Op verkenning valt het op dat er nu nergens water te zien is. De drainagegrachten van vroeger liggen droog en in de Lipsebeek kan je je voeten ook niet nat maken. Is er sprake van verdroging door het oppompen van grondwater voor de drinkwatervoorziening en zou het kunnen dat dit probleem verergert met de verandering van het klimaat?

Herent – Kastanjebos – drinkwaterwinning verlaagt het grondwaterpeil

Sinds 1969 pompt de Watergroep in het Kastanjebos grondwater op voor de drinkwatervoorziening in de streek van Haacht. Sinds oktober 1988 beschikt de maatschappij over een milieuvergunning om per dag 4.800 kubieke meter op te pompen aan een gemiddeld jaardebiet van 1.752.000 kubieke meter per jaar. Daarvoor zijn 6 putten geslagen in de ‘freatische’ ondergrond van Brusseliaans zand met een diepte van 30 tot 40 meter. Dat is veel water en het lijkt diep en veilig maar het wil gewoon zeggen dat die massa niet van onder een waterondoordringende laag wordt weggepompt en het dus in wezen gaat om een winning van oppervlaktewater.

Als gevolg daarvan is in de loop van de jaren  daardoor de grondwaterspiegel al structureel gedaald met 1 meter. Omdat de vergunning begin 2019 verliep vroeg de maatschappij een hervergunning aan voor een jaardebiet van 1.200.000 kubieke meter en 3.300 kubieke meter per dag met de mogelijkheid in piekperiodes toch tot 4.800 kubieke meter per dag te mogen oppompen op voorwaarde dat na zulke piekperiodes bij wijze van ‘milderende maatregel’ (waaronder ook ‘monitoring’) een ‘rustperiode’ wordt ingelast waarin teruggekeerd wordt naar 3.300 kubieke meter.

Herent – Kastanjebos – geen water in de Lipsebeek

Als ik het goed begrijp is die vergunning ondertussen goedgekeurd en gaat het oppompen onverminderd verder (hoewel ik begrijp dat de massa opgepompt water wel ver blijft onder het maximaal vergunde debiet).

Een van de belangrijkste redenen dat Kastanjebos deel is van het Europese natuuurproject Natura 2000 en valt onder de Habitatrichtlijn is juist omdat het nog een van de weinige plekken in Vlaanderen is waar kalkrijk kwelwater naar boven komt waardoor zeer zeldzaam geworden plantensoorten zich hier nog kunnen handhaven. Nu dat kwelwater er niet meer is wordt de kalkvoorraad ook niet meer aangevuld en omdat de natuur zich altijd aanpast kan het niet anders dan dat op de duur het bos en de omringende hooilanden van karakter gaan veranderen waarbij ondanks het zorgvuldig en afgewogen natuurbeheer het aantal ‘banale’ planten zal toenemen ten opzichte van de zeldzame soorten.

Ik vermoed dat de beheerders zich hier ernstig zorgen over maken maar ik vind nog geen studies in de een of andere richting. Het blijft afwachten en ‘al bij al blijft het een vochtig tot nat bos met de eigenschappen van een essen-eikenbos’. Vraag is uiteraard ook wat de gevolgen kunnen zijn als de perioden van droogte als gevolg van de klimaatverandering zich blijken te bestendigen.

Herent – Kastanjebos – mos in bloei

Het bos is in de erfgoed – landschapsatlas van 2001 opgenomen als ‘ankerplaats’ die ‘aansluit bij de zogenaamde fossiele Vlaamse vallei’. Over die vallei vertelde ik al iets in de bijdrage in deze blog over het Hellebos in Kampenhout.  Op de kaart kan je de meanders nog zien als een groene slinger tussen het Floordambos in het westen en het Kastanjebos in het  oosten. Hier liep in het late Pleistoceen meer dan 10.000 jaar geleden in de laatste ijstijd de brede bedding van de woeste (Beneden/Zuidelijke) Dijle. De rivier sleet zich zo’n 10 meter diep  door tientallen miljoenen oude horizontale lagen van fijn zeezand, grof zand, grind en kalksteen. In de loop van de tijd raakte de bedding verstopt door zijn eigen erosie aangevuld met aangewaaid leemstof dat door de regen vanaf de helling werd aangevoerd.

Heel de streek is ferm volgebouwd maar een deel van de valleibossen en velden is overgebleven en sindsdien beschermd onder de Europese Habitatrichtlijn als onderdeel van het Natura 2000 project ‘Valleigebied tussen Melsbroek, Kampenhout, Kortenberg en Veltem (BE2400010) ofwel de ‘Groene Vallei’.

Van de hoogteverschillen zal je als bezoeker niet veel zien denk ik. In het rond het bos gaan de hoogtelijnen tussen 20 en 30 meter. In het zuiden kan je wel het veel hoger gelegen Bertembos (tot op 90 meter) zien met de radiomast op 75 meter. Dat is de ‘steilrand’ die de overgang is tussen het heuvelachtige Brabants leemplateau en de vlakke zandleemstreek van Laag België.

De bosbodem in het Kastanjebos bevat dus veel zand en leem en is vooral in de winter en voorjaar erg drassig. Het bos is een relict van het grote bosgebied, waarvan tot in de 19de eeuw ook het Silsombos en het Kareelbos deel uitmaakten.

Herent – Kastanjebos – geef me de vijf (wollige bundelzwam?)

In de 19de eeuw is het versnipperd doordat het middelste deel gerooid werd. Na 1900 werden aan de rand van de twee delen bos nog percelen bos gerooid en omgezet in weiland of bebouwd. Dwars door het bos loopt wel de erg drukke betonbaan tussen Winksele en Buken en een veel minder druk baantje (geheel of gedeeltelijk fietspad) van Veltem naar Buken.

Rond het bos liggen akkers die blijkbaar al van zeer oude datum zijn. Op de Ferrariskaart is er een ontginning met de raadselachtige aanduiding ‘Cse Waelenhoeck’. Wie kan iets meer vertellen over de Walen die hier gewoond en gewerkt hebben? Aan de oostkant ligt de Sint-Benedictushoeve. Het landschap is erg afwisselend en het bos zelf is van hoge bio-ecologische waarde omdat het al erg oud is. Het bos heeft – ook vanwege de kalk en het zuivere water – een waardenvolle voorjaarsflora. In de hooilanden kom je in het najaar de bloeiende herfsttijloos tegen.

In dit gebied beheert Natuurpunt zowel een aantal bospercelen als een aantal ‘soortenrijke’ hooilanden. Zoals overal in Vlaanderen stonden het natte bos en weiden enkele jaren geleden nog vol met na de Tweede Wereldoorlog aangeplante populieren en hoewel je er in het bos nog veel ziet staan zijn ze van de hooilanden weggehaald om plaats te maken voor een rijke flora en fauna. Om de bloemenpracht op die hooilanden te zien moet je het gebied uiteraard in het voorjaar en in de zomer bezoeken.

Herent – Kastanjebos – het woord is aan de kenners van paddenstoelen ….

Naast margrieten, zompvergeetmenietjes en boterbloemen komen dan ook pinksterbloemen, echte koekoeksbloemen, ratelaar, bosorchis en zowaar knolsteenbreek tevoorschijn. In het najaar bloeit de herfsttijloos (Colchicum autumnale) maar tot mijn schande moet ik bekennen dat ik daar tot nu toe nog geen foto van heb kunnen maken maar gelukkig heeft NP Herent me er toch een bezorgd. Om die graslanden niet te laten verruigen wordt er meerdere keren per jaar gehooid. Zoals altijd bij Natuurpunt kan je daaraan meewerken op de werkdagen voor vrijwilligers (zie facebookpagina van Natuurpunt Herent).

Herent – Kastanjebos – Herfsttijloos – foto Jos Vanden Eede (NP Herent)

Ik lees dat er daarnaast zwarte ouessantschapen worden ingezet. Dat zijn hele kleine schapen die van oorsprong uit Bretagne komen. Bij mijn bezoek heb ik die toch niet gezien maar blijkbaar staan ze op een andere weide. Op de foto’s zie je witte schapen samen op de weide met een hele troep vrolijke bruin-zwarte gehoornde Belgische hertegeiten.

Tussen de bomen geldt het ‘nulbeheer’ dat zich beperkt tot het af en toe weghalen van uitheemse bomen en het kappen van hakhout.

Herent – Kastanjebos – geiten en schapen samen om het hooiland kort de winter in te grazen

Tenzij bomen op het pad dreigen te vallen wordt er niet gezaagd en niet opgeruimd en dat kan je echt wel zien want overal ligt het dood hout in het rond met inbegrip van dikke omgevallen populieren. Een lezer stuurt me merkwaardig genoeg een foto van een ‘geringde’ tamme kastanjeboom. Een boom wordt geringd om hem te laten doodgaan. Of kastanje een boomsoort ‘van hier‘ is, is voer voor heftige discussie maar in dit bos horen er toch wel een paar te staan vind ik. Ondertussen hoor ik vanuit Natuurpunt Herent dat het geen kastanje is maar een geringde Amerikaanse eik.

Voor kenners van zwammen is het bos een paradijs want dit geeft kansen aan zeldzame soorten zoals de zalmzwam, schubbige oesterzwam, oranjerode hertenzwam, grootporiehoutzwam, kleverige knolamaniet en witte berkenboleet.

Hierbij kom ik aan het einde van deze verkenningsreeks over het Kastanjebos in Herent. Ik ga hier zeker in het voorjaar terugkomen en ook de omgeving verder verkennen, beloofd.

++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++

https://www.natuurpunt-herent.be/beheerwerken

https://www.natuurpunt.be/natuurgebied/kastanjebos#

https://www.facebook.com/npherent/

https://www.minaraad.be/themas/biodiversiteit/aanvraag-tot-erkenning-van-uitbreiding-van-het-erkend-natuurreservaat-e-109-kastanjebos-te-herent

Over de grondwaterwinning, een zeer uitvoerige studie om de hevergunningsaanvraag te onderbouwen:

[PDF]

project-mer grondwaterwinning – LNE.be

https://mer.lne.be › merdatabank › uploads › merkennis4312

Herent – Kastanjebos – bomen op je pad

https://inventaris.onroerenderfgoed.be/erfgoedobjecten/135096

Bron     : Ankerplaats ‘Kastanjebos’. Landschapsatlas, A20039, Agentschap Onroerend Erfgoed, Brussel.
Auteurs :  Agentschap Onroerend Erfgoed
Datum  : 2001

Kastanjebos — Landschapsatlas 2001 2001 documentation

onroerenderfgoed.github.io › ankerplaatsen

link naar nieuwe en oude kaarten om die over elkaar te leggen:

https://play.osm.be/historischekaart.html#9/51.0526/4.3616/osm

Herent – Kastanjebos – ydille van berken

Trefwoorden: herent, kastanjebos, waterwinnng, natura 2000, natuurreservaat, natuurbeheer, natuurpunt, erfgoed

Advertentie