SART-MESSIRE-GUILLAUME, PROMENADE SAINT ANTOINE

Sart-Messire-Guillaume – uitzicht op het dorp vanaf la Ferme de Sart

Het landelijke maar levendige dorpje Sart-Messire-Guillaume vind je op de kaart enkele kilometers ten zuiden van Court St.Etienne (waar het deel van uitmaakt). Je komt er met de trein door af te stappen in Faux of in La Roche op de spoorlijn tussen Ottignies en Villers-la-Ville maar ik denk wel dat je geduld moet hebben. Het ligt wat hoger op het plateau ten oosten van La Dyle, vlak langs La Thyle en juist ten noorden van de tamelijk grote bossen rond de beroemde abdij-ruïnes (Bois de L’Heuchère, Bois de Ste.Cathérine, Bois de Sartage). Sinds enkele jaren ligt het maar juist buiten de geluidszone van de N25 aan de noordkant maar die heeft ook het voordeel van een vlak bij het dorp gelegen oprit. Je auto kan je kwijt op de parkeerplaats midden in het dorp aan de spannend beschilderde lokale basisschool. Het is schitterend wandelgebied en op een eerdere wandeling nam ik je mee naar de beverdammen in het moeras (Marache) aan La Thyle in Suzeril. Het dorp is de hoofdzetel van de lokale natuur- en erfgoedvereniging Le Patrimoine Stéphanois en dankzij die VZW krijg ik af en toe eens de kans om op een wat gerichtere manier deze streek te verkennen. De luswandeling op het bij de foto’s afgebeelde kaartje zoekt het wat hogerop in het landschap. Hij voert je langs L’Eglise St.Antoine in het dorpscentrum en vandaar via een omweg langs een aantal genummerde alleen voor voetgangers toegankelijke ‘sentiers touristique’ en ‘chemins’ naar het oude pompstation en la ‘Chapelle Castrale de  Sart-Messire-Guillaume’.

Sart-Messire-Guillaume – aan de poort van de basisschool ben je welkom en leer je rekenen

Gebouwd rond 1550 door de plaatselijke seigneur Joachim de Tenremonde is de kapel nadien verbouwd, in onze tijd bijna tot een ruïne vervallen maar dan als monument beschermd en in het begin van de jaren 80 van de vorige eeuw mooi gerestaureerd. In de verte kijkt de ‘Arbre de la Belle Alliance’ (of ‘Belle Madame’) naar je en juist buiten het zicht staat de aloude maar gloednieuwe ‘Arbre de la Justice’ als waarschuwing voor het geval dat je slechte bedoelingen zou hebben. De mooie dame is Eva Ernestine Célestine Boël die op 4 september 1906 in het huwelijk trad met Graaf Félix Albert Joseph Goblet d’Alviella en de boom – een Es (Fraxinus excelsior) – is op de aloude ‘chemin no. 7  geplant (in dat jaar of later?) als herinnering en baken voor de plaatselijke boeren en handelaars.

De oorsprong van Sart-Messire-Guillaume gaat terug tot 1272 waarin ene Guillaume de Sart een aantal sommen geld (‘rentes’) afdraagt aan de Abdij van Villers die op dat ogenblik op zijn hoogtepunt is. De naam van het dorp duikt op in een verkoops-akte van 1387. Het woord ‘Sart’ betekent ontbossing ofwel voor de landbouw ofwel voor de productie van houtskool. Het heeft blijkbaar een paar eeuwen met enkele ruzies geduurd voordat de kerkelijke overheden van Court St.Etienne toegaven aan de wensen van de ‘Seigneurs de Sart’ en hun onderdanen om in het dorp Sart-Messire-Guillaume en omgeving een zelfstandige parochie te mogen oprichten met een eigen kerk (en niet alleen de aloude kapel waarover ik het nog zal hebben) gewijd aan patroonheilige Saint Antoine l’Ermite. Het opvallend grote kerkgebouw in neo-romaanse stijl werd ingewijd in 1912 en de bouw zou ongeveer 60.000 frank gekost hebben, een som die bijna helemaal bijeengebracht werd door de dorpelingen zelf. Van de twee klokken hangt alleen de kleinste nog in de toren, de grote is door de Duitsers in de Tweede Wereldoorlog meegenomen.

Sart-Messire-Guillaume – l’Eglise St. Antoine

 Het feest van deze heilige valt op 17 januari en zoals in heel veel Waalse parochies wordt hij in het dorp vooral aangeroepen als bescherming tegen de voor mensen en dieren besmettelijke,  pijnlijke en gevaarlijke huidziekte ‘wondroos’ (l’érysipèle contagieux). Anders dan ‘gordelroos’ wordt wondroos veroorzaakt door een bacterie die zich ontwikkelt bij de weinig hygiënische omstandigheden in de goede oude tijd. St.Antoine wordt afgebeeld met een klokje in de hand en een varkentje aan zijn voeten. Op zijn sterfdag wordt zijn beeld – dat al dateert van het einde van de 14de eeuw – plechtig rondgedragen waarbij in het verleden de vrome pelgrims in grote massa’s kwamen opdagen. Bij die gelegenheid werd in vele gezinnen ook een feestelijke ‘Repas du Cochon’ klaargemaakt maar die folkloristische traditie is blijkbaar al vele jaren verloren gegaan hoewel ik lees dat er pogingen gedaan worden om hem in ere te herstellen. De kerk is van binnen sober maar ik vind de gebrandschilderde glasramen erg mooi.

De bossen rondom Sart-Messire-Guillaume zijn allemaal privébezit en hoewel er geen bord bij staat denk ik dat ze behoren tot het immense fortuin van een van rijkste Belgische seigneurs van onze tijd met de familienaam Boël en de titel van Graaf. Voor een recent overzicht van het enorme bosbezit van deze familie en een kritische analyse waarvoor al dat hout moet dienen verwijs ik naar een van de links onder deze bijdrage. Het hoofdkwartier van de familie bevindt zich iets ten oosten van het dorp op het Château de Chenoy midden in het gelijknamige bos. Aan de westkant daarvan ligt het landbouwplateau Petit Chenoy dat met zijn oostkant aanleunt tegen het Bois de Wignets in Sart-Messire-Guillaume. In dat bos staan aan het Sentier 108 een vijftal magnifieke eiken maar die heb ik nog niet gezien.

Sart-Messire-Guillaume

Wignets zou zoiets betekenen als ‘kersenbomen’ (cerisiers) maar het bos is voor de gids op de wandeling telkens vooral een reden om met enkele streekverhalen voor de dag te komen. Rond 1650 moet er op het plateau en in het bos tijdens maanverlichte nachten een geheimzinnige ruiter op een wit paard hebben rondgezworven. Hij wordt door iedereen gezien maar niemand durft hem te benaderen. Op een dag besluit een moedige boer met de naam Oleffe om hem dan toch aan te spreken. Dat lukt maar blijkbaar alleen tegen de belofte van totale geheimhouding van het besprokene. De ruiter is daarna nooit meer terugkomen. Misschien heette hij Boël en kwam hij al eens een kijkje nemen? Een andere legende vertelt over een violist die op bruiloften het gezelschap onweerstaanbaar aan het dansen bracht. Op een keer wordt hij beloond met een in vier stukken gesneden taart. Op weg naar huis wordt hij in het bos omsingeld door een bende wolven die hem dwingen om in een hoge boom te klimmen. Om de dieren te verschalken voert hij hen het ene na het andere stuk van zijn taart maar daar worden ze alleen nog hongeriger en woester van. Hij ziet zijn laatste uur naderen en om zich in orde te stellen bij de hemel speelt hij op zijn viool een cantate gewijd aan de maagd Maria. Na nog geen tien noten neemt de hele bende in allerijl de poten. Was het een wonder, waren het heidense wolven of speelde onze man zo slecht dat hun kwetsbare wolvenoren er niet tegen konden? Niemand die het weet maar als je binnenkort dan toch een wolf tegenkomt weet je nu wat je moet doen en ik heb horen zeggen dat het ook helpt tegen everzwijnen. Hoe dan ook, het merkwaardige betonnen gebouw dat je op deze wandeling tegenkomt staat op de kaart nog vermeld als ‘pompage’ maar ondertussen zitten er everzwijnen noch wolven in maar wel vleermuizen.

Sart-Messire -Guillaume – ferme de Sart

Op de driesprong tussen de Rue de la Chapelle en de Rue de l’Arbre de la Justice vind je op de rand van het bos twee bezienswaardigheden van formaat tegenover elkaar met de weg ertussen: Le Chateau-Ferme de Sart en ‘La Chapelle Castrale de Sart-Messire-Guillaume’. De vierkantshoeve dateert uit de tweede helft van de 18de eeuw en is gebouwd op de fundamenten van een 14DE eeuws ‘manoir seigneurial’ dat in 1787 afbrandde. Dat landhuis behoorde in die tijd toe aan Messire Arnoul du Sart. In 1465 verkrijgt de familie de Stalle de eigendom. In de 16de eeuw komt het goed in handen van de Heren van Dendermonde (Tenremonde, Termonde).  Voor een boek over de geschiedenis van de deze zeer aanzienlijke Waals-Vlaamse adellijke familie tussen 1268-1864  verwijs ik je naar de onderstaande links. Vast staat dat de ertegenover gelegen kapel rond 1850 gebouwd is door Seigneur de Sart Joachim de Tenremonde. In 1633 neemt de al even aanzienlijke familie De Fusco de scepter over maar die geeft er na de brand de brui aan. De huidige hoeve kent ook aanzienlijke eigenaars zoals senator Théodore Mosselman en is heden ten dage de eigendom van de familie Boël. De uitbating is in handen van de familie Vandevoorde en het gaat nog altijd om een vrij grote lap grond van 112 ha, vooral voor de teelt van suikerbieten, granen, vlas en doperwten voor de conservenindustrie. Dankzij le Patrimoine Stéphanois bestaat er een beschrijving van de indrukwekkende gebouwen. Maar die zijn niet publiek toegankelijk en dus ook niet vanaf op de binnenplaats te fotograferen. Om die reden kan ik je slechts beelden tonen van de buitenkant.

Sart-Messire-Guillaume – la Chapelle des Arts

Dankzij Le Patrimoine Stéphanois beschik ik over een beknopte beschrijving van la ‘Chapelle Castrale de Sart-Messire-Guillaume’.  De kapel op de met grove dennen beboste heuvel tegenover de kasteelboerderij Ferme de Sart zou rond 1550 gebouwd zijn door kasteelbewoner Seigneur Joachim de Tenremonde en dat komt ook overeen met de gotische bouwstijl. Het gebouwtje heeft een enkel schip bekroond door een vijfzijdig koor, verlicht door vier ramen. Het is gebouwd van bakstenen uit de regio (Villers-schalie). De hoekwanden en kozijnen zijn versterkt met kalksteen (klein graniet). Nadien hebben er wel nog verbouwingen plaatsgevonden en blijkbaar is de toegangspoort verplaatst. Plaatselijk bekend als ‘Chapelle Notre-Dame’ of ‘Chapelle Saint Antoine’ diende hij als een klein oratorium om deze heilige te vereren. Zijn standbeeld staat tegenwoordig in de dorpskerk. Zoals ik eerder schreef hing het dorp in die tijd tegen de zin van de plaatselijke seigneurs af van de moederkerk in Court-St.Etienne en dat heeft in het verleden herhaaldelijk tot moeilijkheden geleid over de toestemming (of verbod) om hier erediensten te houden. Na de bouw van de dorpskerk in 1912 werd de kapel niet meer gebruikt en is snel in verval geraakt. In juni 1926 stortte het klokken-torentje in en daarna ging het van kwaad tot erger, de grafstenen van nobele overleden van de families de Fusco, de Lemminghe en de Roly werden gestolen met inscripties en al en de stoffelijke resten werden in de natuur verspreid. De kluis onder het altaar is opengebroken en het houten binnenwerk vernield. Delen van de houten preekstoel zijn overgebracht naar de huidige dorpskerk.

Sart-Messire-Guillaume – la Chapelle des Arts

Een bij deze kapel horend mysterie is de aanwezigheid en herkomst van verschillende soorten (vage) tekens op stenen die aangebracht kunnen zijn door de leveranciers ofwel door diegenen die ze in de juiste volgorde moesten plaatsen tijdens de bouw of bij latere verbouwingen of reparaties. De site en het beboste perceel zijn als monument beschermd sinds 1975 maar in het erfgoeddossier wordt er dan gesproken over een ‘ruïne’. De kapel werd in 1986 gerestaureerd door graaf Boël. Sindsdien heet hij ‘Chapelle des Arts’ en wordt gebruikt voor culturele activiteiten maar niet meer voor godsdienstige vieringen wat ik eigenlijk wel jammer vind want nu ziet hij er van binnen nogal leeg uit. Hiermee beëindig ik deze verkenning van Sart-Messire-Guillaume maar ik beloof om hier snel weer terug te komen.

Sart-Messire-Guillaume – kaart met luswandeling St.Antoine

+++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++

https://fr.wikipedia.org/wiki/Antoine_le_Grand

Klik om toegang te krijgen tot promenade_7_descriptif.pdf

http://www.frerealbert.be/fortunes/boel/le-patrimoine-immobilier-des-bol/

http://www.patrimoine-stephanois.be/New_Site1/styled-26/styled-27/styled-35/index.html

http://www.patrimoine-stephanois.be/New_Site1/styled-26/styled-29/styled-44/index.html

https://lib.ugent.be/catalog/ggc01:398885028 en https://books.google.be/books?vid=KBNL:KBNL03000138062&redir_esc=y

Sart-Messire-Guillaume – Arbre de la Belle Alliance (‘Belle Madame’)

Trefwoorden: sart-messire-guillaume, court st.etienne, chapelle des arts, l’église saint antoine, ferme de sart, l’arbre belle madame, boël, geschiedenis

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s