HET TIENBUNDERBOS IN AARSCHOT – HET HAGELANDS BOS

Aarschot-Rillaar – Hagelandse bos – Tienbunderbos

Het Tienbunderbos en bij uitbreiding, het Hagelands Bos juist ten ten zuiden van de E314 tussen Aarschot en Rillaar.  Je gaat er nog veel over horen. Voor wie dat nog niet wist: het Hagelands bos is eind april van 2020 het terrein voor de jaarlijkse ‘Walk for Nature’ van Natuurpunt en je kan je er al voor aanmelden op de website en facebookpagina van Natuurpunt Oost-Brabant.  Op de website van Natuurpunt lees ik het volgende: “Tot het begin van de 19e eeuw was het ganse heuvelland ten zuiden van Aarschot, tussen de kernen van Nieuwrode, Houwaart, Scherpenheuvel en Rillaar, nog een echt ‘woud’. Dit woud had een oppervlakte van enkele duizenden hectare, met het Prinsenbos, Keyskortbos en Tienbounderbergbos als onderdeel daarvan. Het was en is een zeer gevarieerd gebied, met diepe insnijdingen van enkele beken die hier hun oorsprong vinden en die met diepe holle wegen naar de heideveldjes lopen. In de eerste helft van de twintigste eeuw bleven nog slechts een paar honderd hectare over. In 2010 heeft Natuurpunt met de aankoop van 65 hectare in het Tienbunderbos, de basis kunnen leggen voor het nieuwe ‘Hagelands Bos’”. Op de oude kaarten zoals die van Ferraris, Villaret en de topografische kaart van het NGI (Nationaal Geografisch Instituut) van 1873 en die van 1904 zie je dat woud nog heel mooi liggen ten noorden, maar vooral ten zuiden van de as tussen Aarschot en Diest. Die as wordt gevormd door de steenweg tussen de beide steden die we tegenwoordig kennen als de N10.

Hagelands bos – kaart Villaret 1745

In feite gaat het om een typische Hagelandse langgerekte ijzerzandsteenheuvel met de Demer(vallei) in het noorden en in het zuiden een brede vallei met diverse beken zoals de Brede Motte, de Tieltse Motte, evenzovele leigrachten en het kasteeldomein van Horst en het Walenbos als herkenningspunten. Op de NGI-kaart van 1939 is dat bos al ferm verminderd en op de huidige OSM kaart is geen of nauwelijks nog aaneengesloten bos te zien. Al van voor de Tweede Wereldoorlog is door het vergroten en aanleggen van wegen en het op gang komen van de daarbij horende lintbebouwing en vakantiewoningen het landschap totaal van uitzicht veranderd. Als kers op de taart wordt het hele gebied in onze tijd erg luidruchtig doorsneden door de A314 autosnelweg. Het resultaat is dat je ten zuiden daarvan nog juist nog twee bossen van enige omvang ziet liggen: het Mostingbos en het Tienbunderbos. In feite gaat de snelweg dwars door het Tienbunderbos (en er is geen voetgangerstunnel) en is een groot deel van dat bos ook nog omgezet in de Kaaskorf, een gebied van grotendeels zonevreemde vakantiewoningen. Het goede nieuws is dat de tijdsgeest ten opzichte van het natuurbehoud toch aan het veranderen is en dat geprobeerd wordt om te redden wat er te redden valt.

Het Hagelands Bos ligt op de gemeentegrens van Aarschot en Tielt-Winge. De twee gemeentes werken samen met Natuurpunt om het natuurreservaat te onderhouden. Het bestaat op dit ogenblik uit het Tienbunderbos (Rillaar) en het Houwaartsebergbos (Tielt-Winge).

Aarschot – Rillaar – vanuit het Tienbunderbos: zicht op het Mostingbos

Er is ook een verbinding met het Mostingbos (Holsbeek). Dit betekent dat Natuurpunt hier op dit ogenblik bijna 105 ha aan natuur beheert. Dit avontuur begon in  2010 toen de organisatie een gebied van 74 om ha kon aankopen om er een natuurreservaat van te maken. Een team van enthousiaste vrijwilligers ging aan de slag om in het bos de nodige werken uit te voeren en op het niveau van het beheer ging al vrij snel een uitgebreid bosbeheerplan in voorbereiding. Je zou dat nu niet meer zeggen maar in het begin waren er wel wat problemen rond het gebruik van het bosgebied, vooral op het vlak van de harde recreatie. Het bos werd in het verlden zeer actief gebruikt door groepen mountain-bikers met zelfs een echte nieuwjaarsdag veldritkoers waaraan onder meer Roland Liboton heeft meegedaan. Liboton is van Rillaar en als veldrijder won hij in de jaren tachtig van de vorige eeuw 156 wedstrijden, waarvan 21 in de superprestige. Hij werd vijfmaal wereldkampioen veldrijden en tienmaal Belgisch kampioen. De Tienbunder was zijn favoriete trainingsplek en behalve door zijn talent was ook zijn keiharde en gedreven training de sleutel voor zijn succes.  Die van Rillaar konden hem dagelijks zijn rondjes zien fietsen maar ook in het bos zien joggen met soms zelfs zijn vrouw op zijn rug om de training extra zwaar te maken. Dat zie ik die van Natuurpunt nog niet nadoen.

Tegelijkertijd is het bos ook aantrekkelijk voor ruiters en stappers en dat alles tezamen gaf problemen door wederzijdse hinder en door onduidelijkheid over wie waar wel en niet mocht komen. Maar ook voor de natuur was dit schadelijk. De hellingen van het Tienbunderbos zijn soms steil en daardoor erg kwetsbaar voor erosie door onzorgvuldige betreding. Na een ronde van overleg met de gemeenten en de plaatselijke sportorganisaties en wielerclubs geldt er sinds 2013 een toegankelijkheidsplan dat probeert om de sportieve ambities in overeenstemming te brengen met de eisen van zachte natuurbeleving.

Aarschot – Rillaar – Tienbunderbos

Voor harde recreanten met moto’s, quads en 4X4’s is er in elk geval geen plaats. Voor de MTB’ers is er een eigen parcours ingericht met alle graden van moeilijkheid. Tijdens mijn bezoeken heb ik geen enkele mountainbiker gezien  en ook geen heel grote moddersporen dus ik vermoed dat de problemen sindsdien wel verzacht zijn. Voetgangers en joggers kom je in het bos wel veel tegen van wie velen met hun hond(en) aan de lijn. Kennelijk wordt het bos ferm gebruikt door de buurtbewoners. Voor alle categorieën gebruikers staan er in en rond het bos knooppunten-paaltjes dus met behulp van de bijbehorende kaart kan je je weg er altijd doorheen vinden.

Het Tienbunderbos is een heel mooi oud bos. Vanuit de lucht zie je dat het deel ten zuiden van de E314 een tamelijk gesloten bos is  met slechts één echt grote open natuurplek (hoeve en de weide Paulien) in het midden en nog enkele kleine open plekken verder naar het oosten. Een van die open plekken is het Schollenkot en daar ga ik nog over hebben evenals over de weide Paulien.  Ik weet nog niet goed  wat de plant- en uitbatings-geschiedenis van het bos is  maar het ziet er uit zoals veel privébossen die lang actief beheerd zijn geweest voor de houtopbrengst maar die nadien enkele decennia ‘in de steek gelaten zijn’ door hun eigenaar en als gevolg daarvan spontaan beginnen aan een omvorming naar meer natuurlijk bos. Er staan een aantal groepen hoge volwassen naaldbomen zoals Lorken en Grove en Corsicaanse dennen. Bij de loofbomen geven de Amerikaanse eiken de toon aan maar daartussen kom je ook veel bomen ‘van hier’ tegen zoals zomereiken, wintereiken, zoete kers, ruwe berk (zandgrond!), iep, beuk en haagbeuk. Wilde tamme kastanjes groeien er natuurlijk ook.

Aarschot-Rillaar – Hagelands bos – lorken in het Tienbunderbos

Tussen het struikgewas kom je veel Amerikaanse vogelkers tegen, overal bramen maar ook hazelaar. Verscholen tussen de andere bomen moeten er ook nog een aantal monumentale bomen staan zoals de Mammoetboom, Japanse ceder, Douglasspar en de Reuzenzilverspar. Een plukje maretak in een populier langs de weide vertelt dat er kalk in de bodem zit. In de info van Natuurpunt lees ik dat op die zandlemige bodem een hele reeks voor deze grondsoort typische  oude bosplanten gedijen zoals bosanemonen, dalkruid, meiklokjes, witte klaverzuring, gevlekte aronskelk, salomonszegel, dubbelloof en tongvaren.  Op de open plekken en aan de bosrand groeien en bloeien ook vele soorten zeldzaam geworden planten. Om dat allemaal te zien – met de op de infoborden afgebeelde bijbehorende wereld van vlinders, bijen en andere insecten en de amfibieën – moet je het bos bezoeken in het voorjaar en de zomer. In het winterseizoen vallen vooral de zwammen en de mossen op. Die groeien hier bijzonder talrijk en zo te zien is dat ook te danken aan de grote hoeveelheden dood hout die je in het bos ziet staan en liggen. Spechten hoor je van alle kanten en ik geef even mee dat er volgens Natuurpunt al zo’n veertig verschillende soorten vogels zijn waargenomen.

Het dilemma voor natuurbeheerders is in het Tienbunderbos in de streek van Aarschot hetzelfde zoals overal:  je erft een stuk grond met bramen, amerikaanse vogelkers en een verzameling mooie maar grotendeels uitheemse dominante en/of ecologisch minder interessante bomen gecombineerd met alle mogelijke vervallen constructies en sluikstorten.

Aarschot – Rillaar – Tienbunderbos – om uit te rusten op een elfenbank

In het Tienbunderbos volgen de vrijwilligers van Natuurpunt een voorzichtige methode om hun bos geleidelijk terug om te vormen naar een natuurlijker bostype waar ook bosranden en kleine open plekken voorkomen die beheerd worden als bloem- en insectenrijke hooilandjes: “Zo kunnen ook andere leefgemeenschappen de ruimte krijgen om zich te ontwikkelen. Om dit te verkrijgen, passen we verschillende strategieën toe. We planten kleine cellen van 25 schaduwtolerante bomen (klumpen) onder het bestaande scherm, we kappen open plekken van 0,25 tot 0,3 hectare groot en planten deze in met gewenste soorten en we blijven de naaldbomen uitdunnen zodat de aanwezige, gewenste soorten meer ruimte krijgen om uit te zaaien. Het uiteindelijke doel is een bos met een grote varïeteit aan bomen zowel qua soorten, als qua leeftijd. Ook willen we het natuurgebied gaan verbinden met andere stukjes natuur in de omgeving.”

Herbebossing, spontaan of door aanplanting is een thema dat hoog op de natuuragenda staat. Sinds 30 november 2019 is het Tienbunderbos-Hagelands Bos vijf hectare groter geworden. Twee jaar geleden kocht Natuurpunt 5ha grasland aan tussen het Tienbunderbos en het Mostingbos. Zoals wel vaker het geval is in Vlaanderen stond het terrein vol met chalets, schuurtjes, stalletjes, spoorwegbilzen en gebetonneerde vlakken, kortom met troep die in een natuurgebied niet thuis hoort. Veel daarvan is ondertussen afgebroken maar zo te zien lang nog niet alles. Maar ondertussen hebben de Aarschotse scouts en scholieren met groot enthousiasme  3.300 inheemse boompjes en struiken geplant om het begin van een verbinding te maken tussen de beide bossen. Zodra de rest van het afval is opgeruimd volgt nog een bebossingsactie om het werk te voltooien.

Tienbunderbos – boomplantactie Natuurpunt

Door deze bosuitbreiding wordt het leefgebied van heel wat bosdieren sterk vergroot maar wordt ook de waterbergingscapaciteit van de vallei van de IJsbeek sterk verbeterd. Dat is belangrijk om de wateroverlast in Rillaar te verminderen. Met deze aanplant groeit het door Natuurpunt beheerde gebied in deze streek tot 105ha en de beheerders plannen nog verdere bosuitbreiding. Het is mij niet helemaal duidelijk waar de grenzen zijn (bij Natuurpunt is dat dikwijls een beetje vaag). Het Mostingbos is blijkbaar nog altijd privé en officieel niet toegankelijk en tussen beide bossen ligt ook nog een privé paardenweide met hangar. Maar de weg er naar toe is al een beetje open gemaakt wordt mij verteld en ik heb sterk de indruk dat achter de schermen al onderhandeld wordt over een mogelijke aankoop. Dat is uiteraard goed nieuws voor de natuur maar ook voor de natuurliefhebber die graag het bos intrekt.

Volgens Natuurpunt-Aarschot is het Schollenkot een van de mooiste plekjes in het Tienbunderbos. Het is “ontstaan doordat hier vroeger schollen, of losliggende platte ijzerzandstenen, gewonnen werden. Deze schollen werden gebruikt voor de bouw van zijgevels van huizen of voor het herstellen van wegen en paden. Schollen waren namelijk goedkoper dan bakstenen of ander bouwmateriaal. Rond het Schollenkot en op verschillende andere plaatsen in het bos zijn open plekken te vinden met brem, struikhei en blauwe bosbes.” Tot voor kort werd de groeve gebruikt als stortplaats van huishoudelijk afval maar daar zie je niets meer van. Er staat een infobord over ijzerzandsteen bij waarop ook uitgelegd wordt dat sinds de herstelwerkzaamheden de groeve is omgevormd tot een mooie amfibiepoel waarin het hele jaar water zou moeten staan. Tijdens mijn bezoek heb ik er echter geen water aangetroffen maar gezien de huidige droogte en de hoge ligging vlak ten zuiden van de autosnelweg verwondert me dat niet echt.

Tielt-Aarschot – Tienbunderbos – ijzerzandsteen in het Schollenkot

Terwijl gebouwen, zeker die van deftiger aard, in het Hageland neergezet werden met gekapte of gezaagde blokken van ijzerzandsteen vind je de schollen vooral terug in bescheiden woningen. Ze werden verzameld op akkers, in holle wegen of in kleine groeves zoals deze. Ze zijn heel hard en blijkbaar weinig poreus (in feite zou ik denken dat de echte blokken harder en minder poreus zouden moeten zijn dan de zich meer aan de oppervlakte opgestapelde schollen maar blijkbaar is dat niet zo). Bij de bouw werden ze vaak gecombineerd met bakstenen. In onze tijd worden die schollen niet meer gebruikt en alles bij elkaar zouden er in Vlaanderen nog maar zo’n dozijn  goede voorbeelden overgebleven  zijn. In Rillaar staan er een of twee woningen met muren die met zulke schollen gebouwd zijn en wel aan de Hompelstraat 59 en 60. Of de foto of het infobord op die plek genomen is weet ik niet.  Ik vind geen afzonderlijk erfgoeddossier op dit adres en ik moet aannemen dat die gebouwen niet als erfgoed beschermd zijn. Een echte (gerestaureerde) muur van zulke schollen vind je op de Wijngaardberg in Rotselaar maar daar zijn de schollen ook een restproduct uit de ernaast gelegen steengroeves denk ik. Het erfgoeddossier over de Wijngaardberg: “De wijnmuur op de scheidingslijn tussen de wijngaard en het bos op het plateau is opgebouwd uit ijzerzandsteenschollen, mogelijk afkomstig van de terrassen aangelegd voor de wijngaard. De muur die oorspronkelijk circa 2 meter hoog en 1,7 meter breed was, bestaat uit los op elkaar gestapelde schollen. Om de stabiliteit te waarborgen, werden de buitenste wanden van de muur afgevlakt zodat ze een rechte zijkant verkregen. De wijnmuur vormt mede door zijn omvang een uniek voorbeeld van stapelbouw in Vlaanderen.”

Aarschot-Rillaar – Tienbunderbos – het Schollenkot

Mocht je je afvragen waarom het mysterie van Juffouw Paulien in het Tienbunderbos in Aarschot geen deel uitmaakt van het jaarlijkse gezellige najaars-griezel-wandel-programma ‘Mysterieuze Bossen’,  dan denk ik dat dit komt omdat die van Rillaar tot op de dag van vandaag niet klaar zijn met deze gruwelijke moordgeschiedenis hoewel het toch al meer dan honderd jaar geleden is dat het misdrijf gepleegd werd. Op de plek waar het gebeurde stuit je in het bos op een wit gietijzeren kruis bovenop een brok ijzerzandsteen en de weide is naar haar genoemd. Op het infobord aan de weide onthult een oud krantenartikel de toedracht en ongetwijfeld kan je voor meer informatie ook terecht in het archief van de plaatselijke heemkundige kring maar dat is jammer genoeg niet online (zelfs het tijdschrift niet). Dankzij het gedetailleerd zakelijk maar toegewijde artikel van Maxiem Weber op haar researchwriters webblog (zie de link hieronder) kan ik je toch een betrouwbaar overzicht geven. Wat volgt is een samenvatting met enkele persoonlijke bedenkingen: Paulina Carolina Verheyen zag eind 1888 in Sint Lenaerts het levenslicht als de enige dochter van de Rillaartse brouwer Franciscus Verheyen en Catharina Spruyt. Het gezin behoorde tot de plaatselijke bourgeoisie maar Paulina was niet alleen een heel mooie vrouw maar had ook een goed karakter. Zij maakte er werk van om de vele arme mensen in de omgeving van een beetje geld te voorzien. Ze stond bekend als weldoenster en iedereen wist dat ze samen met haar hondje geregeld in het Tienbunderbos passeerde, ook al omdat er in die tijd nog niet echt straten waren. Op de avond van 20 februari 1910 keerde ze niet naar huis terug en de ongeruste ouders stuurden haar oudere broer Alphonsius op zoektocht uit. Hij kwam het hondje tegen dat totaal overstuur was maar hem toch naar de plaats van het latere kruis wist te brengen.

het kruis voor Paulina Verheyen

Daar lag Paulina dood met haar hoofd in een gracht, gewurgd met haar eigen sjaal, verkracht en van al haar geld beroofd. Voor nog meer gruwelijke details verwijs ik je naar de blog van Maxiem. Zowat alle plaatselijke autoriteiten werden erbij gehaald maar het enige wat het onderzoek aan het licht bracht was dat er kennelijk een hevige worsteling had plaatsgevonden (vanwege de vele voetafdrukken) en dat de 65jarige bewoner van het witte huis in de weide bij valavond het hondje had horen blaffen maar er geen aandacht aan had geschonken. Er was rond tien uur ’s avonds ook nog een man gezien die zich richting Aarschot haastte. De zaak werd nooit opgelost en dat heeft in Rillaar veel kwaad bloed gezet. Hoewel men in die tijd nog niet zoveel opsporingsmiddelen had als tegenwoordig, is het toch een raadsel dat men de moordenaar – te voet, ongetwijfeld een bekende uit de naaste omgeving en iemand die het meisje kende (misschien al verliefd achter haar aan liep), hoogstwaarschijnlijk een stevige vent met een niet zo positieve reputatie van rond de dertig jaar oud met bloedige sporen op zijn kledij en bemodderde schoenen, een kerel met plotseling veel geld op zak, een gewetenloze dader met een ondragelijk geheim – nooit heeft gevat. In Rillaar zijn de mensen er nog altijd niet achter of er een doofpot-operatie heeft plaats gehad of dat er sprake is van verregaande onbekwaamheid van (of rivaliteit tussen) de toenmalige opsporingsdiensten. Hoe het ook zij, Brouwer Verheyen en zijn echtgenote lieten het kruis plaatsen en verlieten de streek. En dit nog: Hertogin Eleonora Van Arenberg, de eigenares van het nabij gelegen kasteel van Schoonhoven en van plan om daar te komen wonen, was zo onder de indruk van de moord dat zij dat idee opgaf en besloot om op het kasteel in Heverlee te blijven.

Aarschot-Rillaar – Hagelands bos – Tienbunderbos – maretak in de populier langs de weide Paulien

Daarmee sluit ik dit hoofdstuk voorlopig even af maar binnenkort ga ik terug want ik wil er meer over weten en ook wat opzoekingswerk doen over die recreatiezone Kaaskorf die een groot deel van Tienbunderbos hypothekeert en ook voor overlast zorgt.

Bij wijze van slotbemerking: lezers beklagen zich over het lawaai van de E314 die zo dicht langs de noordrand van het bos ligt. En het is waar dat er op dat tracé geen enkele vorm van geluidswering voorzien is.  Ik vind dat niet meer van deze tijd maar om van dat lawaai af te geraken is er maar één oplossing: afschermen en/of (beter) overkappen. En bovendien zou er toch ook wel een voetgangerstunneltje onder de snelweg doorgeboord mogen worden om de eenheid van het Tienbunderbos te herstellen.

Aarschot – Rillaar – Tienbunderbos – luswandeling

+++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++

https://www.facebook.com/WalkForNatureNPOB/

https://www.natuurpunt.be/natuurgebied/hagelands-bos-tienbunderbos

https://inventaris.onroerenderfgoed.be/erfgoedobjecten/41432

http://blogimages.bloggen.be/hannahinberlijn/attach/97594.pdf

https://www.nieuwsblad.be/cnt/bldva_20130324_002

https://www.monumentaltrees.com/nl/bel/vlaamsbrabant/aarschot/797_tienbunderbos/

https://www.rlnh.be/wat-doen-wij/landschapszorg/cultuurhistorisch-erfgoed/ijzerzandsteengroeves/7553

http://geysels.max-immo.be/files/panden/324.ActaMapsBijlage__Eikeveldstraat_23_3272_Messelbroek_24071C013200H000.pdf

Aarschot -Rillaar – het Tienbunderbos – het huis met een mysterie

https://besluiten.onroerenderfgoed.be › besluiten › bestanden

https://inventaris.onroerenderfgoed.be/aanduidingsobjecten/21196 (Wijngaardberg)

http://maxiemweber.blogspot.com/2016/03/paulina-verheyen.html

om oude en nieuwe kaarten over elkaar te leggen

https://play.osm.be/historischekaart.html#9/51.0526/4.3616/osm

Aarschot – Rillaar – Tienbunderbos

Trefwoorden: aarschot, rillaar, tienbunderbos, hagelands bos, natuurpunt, natuurbeheer, geschiedenis, erfgoed, moord, juffrouw pauline, paulina verheyen, roland liboton

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s